Życie, Sen i Śmierć, Trzy Ciała i Przebudzenie

Według Śruti, najświętszej części Wed, oraz tradycji wedantyjskich, ucieleśniona indywidualna dusza, Ātman-Purusza, śni sny w przejawionych światach kształtów i nazw i poza nimi. W tych snach posiada ciała i różne stany. Wszystkie te ciała i stany są tylko iluzorycznymi nałożeniami (adhjāsa), w których To co było zawsze Tym, Czym Jest, tylko przez chwilę wydaje się czymś innym.

Taittirīja Upaniszad wymienia 5 powłok (kośa) okrywających Jaźń (Ātmana), które można przypisać do 3 stanów świadomości, a także do miejsc, w których te stany się przejawiają. Osobną klasyfikację stworzył również Śaṅkarāćārja w swoim dziele Tattwabodha przypisując je do ciał.

1. Ciało Zgrubne (materialne) (sthūla śarīra) przejawione w świecie fizycznym będące powłoką pokarmu (annamajā kośa), a stanem świadomości w tym świecie jest dźāgrat – jawa. To jest pozorny świat, który manifestuje się z karmy.
2. Ciało Subtelne (subtelne) (sūkszma śarīra) przejawia się w światach zarówno snu (śnienie jest stanem pośrednim pomiędzy tym światem materialnym, a zaświatem) jak i w zaświecie, do którego idzie się po śmierci. Do tego ciała przyporządkowane są trzy powłoki (kośa): powłoka oddechu życiowego (energii) (prāṇamajā kośa), powłoka umysłu (manomajā kośa) oraz powłoka rozróżniającego intelektu (widźńānamajā kośa).
   • Sny z marzeniami (swapna) w ciele fizycznym tworzone są z saṃskār (wrażeń, odciśnięć pozostawionych w ciele subtelnym przez doświadczenia), a materiał saṃskār pochodzi z obecnego życia w ciele. W czasie snu ciało fizyczne (sthūla śarīra) lub powłoka pokarmu (annamajā kośa) pozostaje uśpione, ale sūkszma śarīra, ciało subtelne i jego trzy powłoki są aktywne i produkują świat snu z materiału zebranych saṃskār, które zostają wykorzystane do tworzenia konstruktu sennych światów. W świecie snu to, o czym śnimy jest odciskiem tego, co doświadczyliśmy, odciskiem pragnień, lęków, etc. Saṃskāry czyli to, co odcisnęło się na duszy z powodu jej działań, zostają zamienione w doświadczenie senne.
     Warto tu wspomnieć o trzech rodzajach karmy rozróżnianych przez tradycję Wedanty, które usystematyzował Śaṅkarāćārja. Sańćita karma to zbiornik całej karmy, jaka powstaje w materialnym wcieleniu. Ten zbiornik nagromadzonej karmy jest ogromny. Z Sańćita przed fizycznym wcieleniem wydzielona zostaje Prārabdha karma, która napędza i definiuje wcielenie i jego doświadczenia. „Jak strzała wypuszczona z łuku, musi dolecieć tam, dokąd została wypuszczona”. Āgāmi karma jest tworzona w trakcie życia i powraca do zbiornika karmy sańćita.
   • Po śmierci nie ma więcej ciała materialnego, odpada powłoka annamajā kośa. Ćhāndogja (5.10) mówi, że doświadcza się w świecie księżyca (krainie przodków) owoców karmy (działań) życia. Bryhadāraṇjaka Upaniszad (4.4.2) mówi, że Jaźni po śmierci towarzyszą wiedza (widjā), działanie (karma) oraz poprzednie doświadczenie (pūrwapradźńā), a więc saṃskāry, zebrane ślady doświadczeń odbite w ciele subtelnym. Z tego snu (swapna) po życiu nie da się obudzić do ciała fizycznego. Światy po śmierci się dopóty, dopóki nie wyczerpie się karma / saṃskāry, które napędzają ten sen po śmierci. Ciało subtelne, dusza (sūkszma śarīra) produkuje doświadczenia na podstawie karmy i używa materiału saṃskāry, wrażeń wyprodukowanych podczas życia. Z zasług (puṇja) sūkszma śarīra produkuje doświadczenia raju, z materiału złych uczynków (pāpa) tworzy doświadczenia piekieł. Świat projektowany przez sūkszma śarīra jest równie namacalny i prawdziwy, a nawet prawdziwszy od doświadczenia świata fizycznego i trwa aż do wyczerpania materiału, jakim są zgromadzone saṃskāry.
3. Ciało przyczynowe (kāraṇa śarīra) przejawia się w głębokim śnie (suszupti) pozbawionym marzeń sennych. Temu ciału odpowiada powłoka błogości (ānandamajā kośa).
   „W głębokim śnie staje się przezroczysty jak woda, Świadek, jeden i bez drugiego. To jest Świat Brahmana, Wasza Wysokość. To jest jego najwyższe osiągnięcie, to jest jego najwyższa chwała, to jest jego najwyższy świat, to jest jego najwyższa błogość. Na cząstce tej błogości żyją inne stworzenia.” – mówi Jadźńawalkja w Bryhadāraṇjaka Upaniszad 4.3.31.
   „To jest stan głębokiego snu, w którym śpiący nie pragnie żadnych obiektów ani nie widzi żadnego snu. Trzecim kwartałem jest Prādźńa (Jaźń w stanie głębokiego snu), którego sferą jest głęboki sen, w którym wszystkie doświadczenia stają się zunifikowane i niezróżnicowane, który jest masą świadomości w całości, który jest pełen błogości i doświadcza błogości, i który jest drogą prowadzącą do poznania (dwóch pozostałych stanów).” Māṇḍūkja Upaniszad 5.
   Jaźń wycofana do kāraṇa śarīra doświadcza błogości. W stanie głębokiego snu śniący doświadcza błogości, ale nie rozpoznaje Ātmana (Jaźni) jako Brahmana, nie zna Jaźni. Ten stan, bliski Brahmanowi, bliski ostatecznemu poznaniu wciąż jest od niego daleki, bo Jaźń jako Pradźńa jest obdarzona nasionem ignorancji, jak mówi Gauḍapāda w Māṇḍūkja Kārikā 1.13. Zatem stan błogości jest również snem.
4. Bezcielesność (turīja) to nieopisywalny stan przebudzenia, w którym Jaźń nie śni więcej snów. Jaźń rozpoznaje siebie jako Jaźń, jako To, co Jest, To, co zawsze było poza wszelką opisywalnością. Opis czwartego (turīja), nieopisywalną Najwyższą Rzeczywistość, ujęto w Māṇḍūkja Upaniszad 7 jako „nie świadome wewnątrz (nie jak sen, swapna) i nie świadome zewnątrz (nie jak stan jawy – dźāgrat), nie świadome w obu kierunkach, nie jako masa świadomości (Prādźńa w głębokim śnie). Nie świadome, ani nie nieświadome. Niewidzialne, poza wszelkim poziomem empirycznym, nieuchwytne, bez cechy, niewyobrażalne, nieopisywalne. Którego istotą jest jednolite przeświadczenie o Jaźni, w którym przejaw jest uciszony. Spokojne, łagodne, niedwoiste. To jest czwarte. To jest Ātman. To powinno być poznane.”

Obudzić i poznać Siebie jako To co Jest, jako to Czwarte, Jaźń może tylko w świecie jawy, w tym materialnym świecie. Kto umrze nie obudziwszy się, narodzi się znowu.

„Jeśli człowiek jest w stanie urzeczywistnić Brahmana tutaj – przed rozpadem ciała – zostaje wyzwolony. Jeśli nie – zostaje ucieleśniony ponownie w stworzonych światach.” Kaṭha Upaniszad 2.3.4

„Jeśli poznał tutaj – osiąga prawdę. Jeśli nie poznał tutaj – czeka go wielka zagłada [ponownych narodzin]. Mędrcy rozpoznawszy Jaźń w każdej istocie – odchodząc z tego świata stają się nieśmiertelni.” Kena Upaniszad 1.2

„Jaźń powinna być widziana, słyszana, rozważana, medytowana, o Maitreji. Przez widzenie, słyszenie, rozważanie i medytowanie Jaźni – wszystko to jest poznane.” Bryhadāraṇjaka Upaniszad 2.4.5